Okuyordum Hangi Zaman? Anlatının Ritmini Yakalayan “Şimdiki Zamanın Hikâyesi”
Bir itirafla başlayayım: Dil bilgisi, doğru kapıdan girersen büyüleyici bir hikâye evine dönüşüyor. “Okuyordum” da o evin salonunda, hem geçmişin hem anın ışığını aynı anda yakan nadir lambalardan biri. Bir gruba arkadaşça “Hadi konuşalım” diye seslenir gibi: Gelin, “okuyordum hangi zaman?” sorusuna sadece bir cevap verip kaçmayalım; kökenini, bugünkü işlevlerini ve yarına dair ipuçlarını birlikte deşifre edelim.
—
Hızlı Cevap: “Okuyordum” Hangi Zaman?
Kısa ve net: “Okuyordum”, şimdiki zamanın hikâyesidir; başka bir deyişle geçmişte süreklilik/akış bildiren past continuous. Biçimbilimsel çözümlemesi: oku-yor-du-m (kök + şimdiki zaman eki + hikâye/di’li geçmiş + kişi). Bu yapı, bir eylemin geçmişin belirli bir kesitinde sürmekte olduğunu anlatır:
Saat üçte kütüphanede okuyordum → O esnada eylem sürüyordu.
—
Köken ve Yapı: Neden “Hikâye”?
Türkçede “hikâye” terimi, bir kipin başka bir zaman katmanıyla anlatılmasını ifade eder. -yor (şimdiki zaman) + -du (geçmiş katmanı) birleşince, “şu anda sürüyor” duygusunu geçmişe taşırız.
Olumsuz: okumuyor-du-m
Soru: okuyor-du-n mu? (soru parçacığı mi/mu ayrı yazılır)
2. çoğul: okuyordu-nuz
Bu iskelet, Türkçenin katmanlı (yığılmalı) kip-zaman mimarisini çıplak biçimde gösterir.
—
Anlam Katmanları: Sadece “Devam” Değil
“Okuyordum” çoğu zaman arka plan kurar; hikâyenin zemini onda akar, ön plandaki olay başka bir çekimle (genellikle görülen geçmiş) patlar:
Odada okuyordum, birden elektrikler kesildi.
Ayrıca örtük süre ve bağlam içi odak taşır:
Tam okuyordum, kapı çaldı. (zaman penceresi daralır)
Dün okuyordum, bugün yazıyorum. (karşıtlık kurar)
Pragmatik işlevler de güçlüdür:
Nazik yumuşatma: Ben çıkıyordum aslında… (çatışmayı düşürür)
Gerekçe/mazeret: Mesajını görmedim, derse giriyordum.
İmâ/eleştiri: Dosyayı hazırlıyordum ama kimse paylaşmadı.
—
“Okuyordum”u Karıştırdığımız Akrabalar
Okurdum (geniş zamanın hikâyesi): alışkanlık veya genel geçmiş → Küçükken çok kitap okurdum (“used to”).
Okumuştum (öğrenilen geçmişin hikâyesi): tamamlanmışlık + öncelik → Sınavdan önce notları okumuştum (pluperfect).
Okuyacaktım (geleceğin hikâyesi): niyet/planın geçmişte kalması → Bu hafta okuyacaktım, işler uzadı.
Okuyor-dum (bizim kahraman): devamlılık → “O sırada” sürüyordu.
Bu ayrımlar, metin çözümlemesinde zaman ilişkilerini netleştirir; anlatının temposunu doğru okumanın anahtarı da burada.
—
Anlatı Sanatında “Okuyordum”: Kamera Arkası Zamanı
Romanı düşünün: Anlatıcı okuyordum dediğinde, kamera sabitlenir; mekân, koku, ses sahneye akar. Sinemada buna establishing shot etkisi deriz. Müziğe benzetirsek, “okuyordum” legato’dur: notalar (olaylar) birbirine bağlanır. “Okudum” ise staccato; kesik ve vuruşlu.
Bu yüzden iyi bir hikâye anlatıcısı, “okuyordum”u zemin ve doku üretmek için kullanır; büyük olayların öncesindeki sükûnet ya da gerilim tam bu çekimde birikir.
—
Günümüzdeki Yansımalar: Sohbet, Sosyal Medya ve İş Yazışmaları
Sohbet: Arıyordum, meşguldün → yumuşatma, nezaket.
Sosyal medya: Tam gönderi yazıyordum, uygulama çöktü → akışın bozulması.
İş dili: Sunumu güncelliyordum; 16.00’a yetişir → süreç raporlama, şeffaflık.
Dikkat: Dijital yazışmalarda “-yo”(okuyo) kısaltmaları yaygın; ama anlam katmanı aynı: geçmişte devam.
—
Beklenmedik Bir Köprü: Dilbilimde “Aspect” ve Zihin Bilimi
“Okuyordum”, imperfective (süreklilik) bakış açısını kodlar. Zihin bilimiyle köprü kurarsak: İnsan belleği epizodik sahneleri, oldukları sıradaki akış hissiyle depoluyor. İşte “okuyordum”, o akışın dildeki izi. Proje yönetiminde de benzer: devam eden işler (in-progress) raporlanırken “-yordu” tınısı, ekipte zaman konumlandırması sağlar.
—
Geleceğe Bakış: Neden Hâlâ “Okuyordum”a İhtiyacımız Var?
Kısa metinler ve hızlı mesajlaşma çağında, “okuyordum” gibi dokuyu taşıyan çekimlerin önemi artıyor. Yapay zekâ destekli yazma araçları bile anlatı niteliğini artırmak için süreklilik işaretleri arıyor. Yarın, hikâye anlatımı algoritmalarla daha çok iç içe geçtikçe, “okuyordum” gibi formlar zaman-mekân duygusunu kalibre eden kritik birer işaret olacak.
—
Mikro Kılavuz: Beş Dakikada Ustalık
1) Ne zaman kullanılır?
Arka plan kurmak, eşzamanlılık anlatmak, nazik yumuşatma yapmak.
2) Nasıl yapılır?
[kök] + -yor + -du + kişi → oku-yor-du-m, gel-iyor-du-nuz.
3) Sık hatalar
Soru parçacığı: okuyordun mu? (mu ayrı)
Karışan anlam: okurdum ≠ okuyordum (alışkanlık ≠ o anda devam).
4) Anlatı ipucu
“Tam … -yordu, … oldu.” şablonuyla gerilim kur:
Tam çıkıyordum ki telefon çaldı.
—
“Okuyordum”un Arkadaşları: Çapraz Dillerde Kısa Tur
İngilizce: I was reading (past continuous)
Fransızca: Je lisais (imparfait)
İspanyolca: Leía (imperfecto)
Hepsi süreç odaklı geçmiş anlatır; Türkçedeki “okuyordum” bu ailenin şahane bir üyesi.
—
Son Söz: Zamanı Değil, Akışı Anlatmak
“Okuyordum”, yalnızca “geçmiş” demez; geçmişin içindeki akışı sahneye taşır. Bir romanın nabzını, bir sohbetin nezaketini, bir raporun şeffaflığını onunla kurarız. Şimdi top sizde:
Siz en son hangi cümlenizde okuyordum dediniz?
“Okuyordum”un yerine yanlışlıkla okurdum yazıp anlamı kaydırdığınız oldu mu?
Anlatırken arka planı nasıl boyuyorsunuz?
Yorumlara kendi cümlelerinizi bırakın; birlikte dilin ritmini biraz daha iyi duyalım.