Noktakomreklam çatısı altında bugün 1950’de Türkiye’de kaç üniversite vardı konusunu tüm yönleriyle ele alıyoruz.
Bir ülkenin ekonomik geleceğini belirleyen en önemli kaynaklardan biri eğitimdir. Ancak eğitim yatırımları, yalnızca okul ve üniversite binaları inşa etmekten ibaret değildir. Öğretim elemanları, bilimsel araştırmalar, kamu bütçesi ve nitelikli insan kaynağı da bu yatırımın önemli parçalarıdır. Peki, Cumhuriyet’in ilk yıllarından henüz birkaç on yıl geçmişken Türkiye bu kaynakları nasıl değerlendiriyordu? 1950’de Türkiye’de kaç üniversite vardı?
1950 yılında Türkiye’de 3 üniversite bulunuyordu. Bunlar İstanbul Üniversitesi, İstanbul Teknik Üniversitesi ve Ankara Üniversitesi idi. Bu sayı, dönemin ekonomik koşulları, nüfus yapısı ve yükseköğretime ayrılabilen kamu kaynakları düşünüldüğünde önemli bir tarihsel göstergedir.
Türkiye’de modern üniversite sisteminin gelişimi Cumhuriyet’in ilanından sonra hız kazandı. 1933 Üniversite Reformu, yükseköğretimin yeniden yapılandırılmasında önemli bir dönüm noktası oldu.
1950 yılında faaliyet gösteren üç üniversitenin kuruluş tarihleri şöyledir:
Üniversite Kuruluş yılı
İstanbul Üniversitesi 1933
İstanbul Teknik Üniversitesi 1944
Ankara Üniversitesi 1946
Bu kurumlar, Türkiye’nin bilimsel üretim kapasitesini artırmayı, uzman yetiştirmeyi ve kamu yönetiminin ihtiyaç duyduğu nitelikli insan gücünü karşılamayı amaçlıyordu.
1950’de Ege Üniversitesi, Atatürk Üniversitesi ve diğer sonraki dönem üniversiteleri henüz kurulmamıştı.
1950’li yılların Türkiye’sinde ekonomi büyük ölçüde tarım sektörüne dayanıyordu. Sanayileşme henüz gelişme aşamasındaydı ve kamu kaynaklarının önemli bir bölümü altyapı, ulaşım, tarım ve temel kamu hizmetlerine ayrılıyordu.
Üniversite kurmak, yalnızca bina yapmak anlamına gelmiyordu. Akademisyen yetiştirmek, laboratuvar kurmak, kütüphaneler oluşturmak ve bilimsel araştırmaları finanse etmek gerekiyordu.
Bu nedenle üniversite yatırımlarının ciddi bir fırsat maliyeti bulunuyordu. Devlet, sınırlı bütçesini yükseköğretime ayırdığında başka ekonomik alanlardaki yatırımlarından vazgeçmek zorunda kalabiliyordu.
Mikroekonomi açısından üniversite sayısının az olması, eğitim hizmetlerinin arzını ve bireylerin eğitim kararlarını doğrudan etkiliyordu.
Üç üniversitenin ağırlıklı olarak İstanbul ve Ankara’da bulunması, Anadolu’daki öğrencilerin yükseköğretime erişimini zorlaştırıyordu.
Bunun ekonomik sonuçları şunlardı:
– Üniversite eğitimi almak isteyenlerin taşınma ve barınma maliyetleri artıyordu.
– Yükseköğretim hizmetlerine erişimde bölgesel farklılıklar oluşuyordu.
– Nitelikli iş gücünün yetişmesi daha sınırlı bir kapasiteyle gerçekleşiyordu.
– Eğitim fırsatları, ailelerin ekonomik durumundan daha fazla etkilenebiliyordu.
Burada ortaya çıkan
, yalnızca eğitim alanında değil, iş gücü piyasasında da hissediliyordu.
Üniversite mezunu olmak, 1950 yılında belirli mesleklerde önemli bir avantaj sağlıyordu. Mühendislik, tıp, hukuk ve kamu yönetimi gibi alanlarda uzmanlaşmış çalışanlara ihtiyaç duyuluyordu.
Ancak üniversite kontenjanlarının sınırlı olması, yükseköğretime erişimi zorlaştırıyordu. Dolayısıyla üniversite diplomasının ekonomik değeri, arz ve talep koşullarıyla yakından ilişkiliydi.
Makroekonomik açıdan üniversiteler, bir ülkenin uzun vadeli büyüme kapasitesini belirleyen kurumlardır.
1950 yılında Türkiye’nin yalnızca üç üniversiteye sahip olması, insan sermayesi yatırımlarının henüz sınırlı ölçekte olduğunu gösteriyordu.
Üniversiteler;
– Nitelikli iş gücü oluşturur.
– Teknolojik gelişmeyi destekler.
– Sanayi sektörünün verimliliğini artırır.
– Bilimsel araştırmalarla üretim kapasitesini geliştirir.
– Kamu ve özel sektör için uzman yetiştirir.
Bu etkiler kısa vadede değil, genellikle uzun vadede ortaya çıkar.
Türkiye’de üniversite sayısı sonraki yıllarda önemli ölçüde arttı. Ege Üniversitesi 1955’te, Atatürk Üniversitesi 1957’de kuruldu. Özellikle 1980 sonrasında ve 2000’li yıllarda üniversiteleşme süreci hızlandı.
Tarihsel üniversite sayısı karşılaştırması
1950
3
Günümüz
200’ün üzerinde
Şematik karşılaştırma. Güncel sayı, üniversite sınıflandırmasına ve ilgili yıla göre değişebilir.
Bu büyüme, Türkiye’nin yükseköğretime ayırdığı kaynakların ve eğitim kapasitesinin genişlediğini gösteriyor. Bununla birlikte üniversite sayısındaki artışın tek başına ekonomik kalkınmayı garanti etmediğini de unutmamak gerekiyor.
Üniversitelerin eğitim kalitesi, araştırma bütçeleri, mezunların istihdamı ve özel sektörle ilişkileri de önem taşıyor.
Davranışsal ekonomi, insanların kararlarını yalnızca maddi kazançlara göre vermediğini ortaya koyar.
1950 yılında üniversiteye gitmek isteyen bir genç, eğitim masraflarının yanı sıra ailesinden uzaklaşmayı, başka bir şehirde yaşamayı ve gelecekte iş bulamamayı da düşünmek zorundaydı.
Bu kararlar üzerinde aile beklentileri, toplumsal değerler ve ekonomik belirsizlikler etkiliydi.
Üniversite sayısının az olması, bireylerin tercih özgürlüğünü de sınırlandırıyordu. Bugün daha fazla üniversite seçeneği bulunmasına rağmen benzer bir ekonomik sorun farklı biçimde devam ediyor: Her üniversite mezunu aynı istihdam olanaklarına sahip değil.
Üniversite yatırımları, kamu harcamalarının uzun vadeli getirisi yüksek alanlarından biridir. Ancak burada önemli olan yalnızca yeni üniversiteler açmak değil, mevcut kurumların niteliğini geliştirmektir.
1950’de üç üniversiteyle sınırlı olan Türkiye yükseköğretimi, bugün çok daha geniş bir yapıya ulaşmıştır. Buna rağmen bölgesel eğitim farklılıkları, akademik kaynakların dağılımı ve mezun istihdamı gibi konular ekonomik tartışmaların merkezinde yer almaktadır.
Üniversitelerin toplumsal refaha katkısı, eğitim fırsatlarının adil dağıtılmasıyla güçlenir. Eğitimde fırsat eşitliği sağlandığında farklı gelir gruplarından bireylerin ekonomik hayata katılması kolaylaşır.
1950 yılında üç üniversiteye sahip olan Türkiye’nin bugün 200’ün üzerinde üniversiteye ulaşması önemli bir dönüşümdür. Ancak geleceğin ekonomik başarısı, üniversite sayısından çok bilimsel üretim ve nitelikli insan kaynağıyla ölçülecektir.
Üniversiteler teknoloji geliştirebiliyor mu? Mezunlar iş gücü piyasasının ihtiyaçlarını karşılayabiliyor mu? Araştırma yatırımları ekonomik büyümeye dönüşebiliyor mu?
Bana göre 1950 yılındaki üç üniversitenin hikâyesi, yalnızca geçmişteki eğitim kapasitesini anlatmıyor. Aynı zamanda sınırlı kaynaklarla geleceğe yatırım yapmanın önemini de gösteriyor.
Asıl mesele, bugün kaç üniversitemiz olduğu değil, bu üniversitelerin yarının ekonomik ve toplumsal sorunlarına ne ölçüde çözüm üretebildiğidir.
Sizce Türkiye’nin ekonomik kalkınması için daha fazla üniversite açmak mı, yoksa mevcut üniversitelerin bilimsel ve akademik kalitesini yükseltmek mi daha önemlidir?
Bugün 1950’de Türkiye’de kaç üniversite vardı konusunu ana başlıklarıyla ele aldık; bir sonraki yazıda görüşmek üzere.